การคุมกำเนิดในหมาและแมว

การคุมกำเนิดในหมาและแมว

การ คุมกำเนิด ที่ดีและถาวรใน สัตว์เลี้ยง ควรจะเป็นการผ่าตัดทำหมัน โดยในเพศผู้ทำการผ่าตัดอัณฑะออกทั้งสองข้าง ส่วนตัวเมียจะทำการตัดเอารังไข่และมดลูกออก

หากเจ้าของสัตว์บางรายยังไม่อยากที่จะทำหมันถาวรให้สัตว์เลี้ยงหรือสัตว์ เลี้ยงเองมีข้อจำกัดในการวางยาผ่าตัด ก็สามารถเลือกให้การคุมกำเนิดชั่วคราวทางยาได้ เช่นกัน ยาคุมกำเนิดที่ยังใช้ในปัจจุบันส่วนมากมักเป็นสารสังเคราะห์คล้าย ฮอร์โมนเพศในที่นี้จะแนะนำ 3 กลุ่ม ได้แก่ Progestogen, Estrogen และ Gonadotropin

 

1.กลุ่ม Estrogen
: เป็นสารสังเคราะห์คล้ายอนุพันธุ์ของเอสโตรเจน นิยมใช้ในการคุมกำเนิดหลัง สุนัข ถูกผสมไปแล้วไม่เกิน 72 ชั่วโมง ผลของฮอร์โมนจะทำให้ไข่ที่ถูกผสมเคลื่อนตัวเข้าสู่ท่อนำไข่ช้าลง และเกิดการฝ่อของรังไข่ ส่วนผลต่อผนังมดลูกอยู่ในสภาพไม่พร้อมในการฝังตัวของตัวอ่อน ผลข้างเคียงที่ อาจเกิดขึ้นกรณีการใช้ยาไม่ถูกต้อง สุนัข มีโอกาสเกิดความเป้นพิษจากเอสโตรเจนได้ เข่น ภาวการร์สร้างเม็ดเลือดต่ำ หรืออาจเกิดปัญหามดลูกอักเสบที่รุนแรง

2.กลุ่ม Progestogen
: เป็น สเตอรอยด์ฮอร์โมนสังเคราะห์คล้ายฮอร์โมนโปรเจสเตอโรน ทำให้เพศเมียลดการหลั่งฮอร์โมรเอสโตรเจน สัตว์เพศเมียไม่แสดงอาการเป็นสัดและหากใช้ยาในขนาดสูงจะมีผลลด testosterone ในเพศผู้จนไม่พบการผลิตของอสุจิ
2.1 Medroxyprogesterone acetate (Depo-Provera) เป็น ยาที่เคยนิยมใช้ฉีดเพื่อคุมกำเนิดใน สุนัข และ แมว เพศเมียเพระาราคาไม่แพง โดยใช้ ฉีดเข้าชั้นใต้ผิวหนังหรือชั้นกล้ามเนื้อในช่วงระยะพัก (Anestrus) ของรอบการเป็นสัด และฉีดซ้ำทุก 6-12 เดือนทำให้ฤทธิ์ฮอร์โมน progesterone อยู่ในร่างกายที่สูงและนาน ผลข้างเคียงของยาในกลุ่มนี้ที่รุนแรงที่สุดคือปัญหามดลูกอักเสบเป็นหนอง นอกจากนี้ก็อาจพบสัตว์กินอาหารและน้ำมากขึ้น โน้มนำให้เกิดโรคเบาหวาน ท้องเสีย เนื้องอกที่เต้านม กดการทำงานของต่อมหมวกไตในแมว และควรหลีกเลี่ยงการใช้ยาในสัตว์ที่ได้รับการผสม เพราะแม่สัตว์จะตั้งท้องยาวนานออกไป
2.2 Proligesterone (Covinan) : เป็นน้ำยาแขวนตะกอนที่ปราศจากเชื้อประกอบด้วย Proligestone 100 มก./มล. ซึ่งเป็นยากลุ่มที่สองของ progesterone มีผลยับยั้งการหลั่งฮอร์โมน GnRH ทำให้ไม่เกิดกลไกการเป็นสัด ใช้เป็นยาคุมกำเนิด หรือใช้เลื่อนการเป็นสัด ยาตัวนี้มีความปลอดภัยสูงกว่าฮอร์โมนตัวแรก แต่มีราคาค่อนข้างแพง โดยปริมาณการฉีดขึ้นอยู่กับน้ำหนักตัว แนะนำให้ฉีดในช่วงพัก (anestrus) ส่วนในช่วงการเป็นสัด 3 วันแรก ในสุนัขก็ยังสามารถใช้ยาตัวนี้ได้ หลังจากนั้นเข็มที่ 2 จะฉีดหลังการฉีดเข็มแรก 3 เดือน และเข็มที่ 3 จะฉีดหลังเข็มที่สอง 4 เดือน และให้ยาครั้งต่อไป ให้ทุกๆ 5 เดือน เมื่อหยุดใช้ยาสุนัขจะกลับมาเป็นสัดได้ตามปกติ และมีข้อ้หามใช้คือไม่ควรใช้ยานี้ในสุนัขและแมวหลังจากผสมพันธุ์ หรือระหว่างการตั้งครรภ์ เพราะแม่สัตว์จะตั้งท้องยาวนาน


3.GnRH agonist (Deslorelin)
: เป็นสารสังเคราะห์คล้ายออร์โมน GnRH มีผลลดการหลั่งฮอร์โมน FSH และ LH ในเพสเมียจึงสามาารถใช้ควบคุมวงรอบการเป็นสัดได้ และลดการผลิตออร์โมน testosterone ในสุนัขเพศผู้ ทำให้ลดความกำหนัดและขบวนการฝังเข้าใต้ผิวหนัง ในหนึ่งครั้งยาออกฤทธิ์ได้นาน 6 หรือ 12 เดือน ขึ้นกับขนาดของยาที่ใช้ แต่ยากลุ่มนี้ในประเทศไทยยังไม่มีการจำหน่ายเพื่อใช้ในคลินิคสัตว์เลี้ยง และยังไม่มีรายงานการใช้ในแมว

โดย รศ.ส.พญ.ดร.เกษกนก ศิรินฤมิต

 

 

อ่านบทความสัตว์เลี้ยง สุนัข หมา แมวเพิ่มเติมได้ที่นี้